Hai ba đưa ông Táo về trời
Ngày 23 tháng Chạp, người Việt làm lễ tiễn Táo quân. Không chỉ là nghi lễ, đó là lúc cả nhà chậm lại, nhìn vào gian bếp để nhớ – và để thương.
Ngày 23 tháng Chạp, gió cuối năm thường có một kiểu lạnh rất riêng. Không hẳn rét buốt, mà là cái se khiến người ta muốn khép cửa sớm hơn, muốn ngồi gần nhau hơn. Trên mái hiên, lá khô khẽ rơi. Trong nhà, âm thanh quen thuộc của mùa Tết bắt đầu trở lại: tiếng nước rửa bát rào rào, tiếng chổi quét nền, tiếng lửa lách tách nếu ai đó nhóm bếp, và mùi hương trầm vừa đủ để biết rằng hôm nay là một ngày quan trọng.
Người Việt gọi ngày này bằng một câu nghe rất đời: “Hai ba đưa ông Táo về trời.” Chỉ một câu thôi mà như gói trọn cả nhịp điệu cuối năm. Không ai bảo nhau cũng tự nhiên chậm lại. Căn bếp – nơi tưởng chỉ dành cho nồi niêu, bát đũa – bỗng trở thành trung tâm của ngôi nhà. Người ta nhìn vào bếp như nhìn vào một cuốn nhật ký ấm áp: năm qua ăn những bữa cơm nào, cười nói những chuyện gì, đã từng giận nhau ra sao rồi lại làm lành bằng một bát canh nóng.
Táo quân: vị thần của gian bếp, cũng là người “giữ nếp”
Trong trí nhớ dân gian, Táo quân là vị thần cai quản bếp núc, chứng giám mọi chuyện trong nhà, đến ngày này thì “về trời” để tâu lại một năm của gia đình. Nhưng nếu chỉ nhìn tục lễ như một cuộc “báo cáo” thì có lẽ chưa chạm tới phần sâu nhất của phong tục.
Bởi bếp không chỉ là nơi nấu ăn. Bếp là nơi giữ nếp. Bếp dạy con người biết chờ cơm chín, biết nhường nhau miếng ngon, biết ngồi lại khi ngoài kia bão gió. Bếp chứng kiến người ta từ lúc còn bé xíu, chân chưa chạm đất, đến khi trưởng thành, có thể đi rất xa, rồi vẫn nhớ đường về bằng mùi cơm quen. Nhiều nhà, chỉ cần thoáng nghe tiếng dao thớt trên thớt gỗ là đã biết mẹ đang chuẩn bị món gì. Cũng nhiều nhà, chỉ cần nhìn vệt khói mỏng trên mái bếp là biết nhà còn người, còn ấm.
Trong câu chuyện dân gian, hình ảnh hai ông – một bà Táo được gửi gắm qua quẻ Ly (☲) – biểu tượng của lửa, ánh sáng, văn minh và trí tuệ. Người xưa nói “minh lưỡng tác”, hai lần sáng, như một lời chúc: năm mới rạng rỡ hơn, hỷ khánh hơn, may mắn hơn. Và khi nhắc tới “thiên quan tứ phúc”, người ta cũng đang nhắc một ước mong giản dị: nhà nào được ánh sáng ghé qua thì nhà ấy bình an, đủ đầy.
Nghe thì cổ xưa, nhưng nghĩ kỹ lại rất hiện đại. Bởi ai cũng cần một thứ ánh sáng để bắt đầu lại. Và ngày này, ánh sáng đó không ở đâu xa: nó nằm ngay trong căn bếp, nơi cả nhà cùng sửa soạn, cùng thắp lửa, cùng nói những lời tử tế.
“Tục đưa ông Táo” là một cách tri ân nguồn cội
Nếu phải nói một điều khiến tục đưa ông Táo chạm vào tim người ta, đó là ý nghĩa tri ân. Người Việt tri ân bếp, tri ân người giữ bếp, tri ân những bàn tay đã lo toan cả năm. Bếp thuần dưỡng con người. Bếp dạy ta về sự bền bỉ. Và bếp cũng “chữa” nhiều nỗi buồn theo cách rất âm thầm: một bữa cơm nóng có thể không giải quyết hết mọi thứ, nhưng có thể khiến người ta thôi bỏ cuộc trong một ngày mệt mỏi.
Có những gia đình, người phụ nữ là linh hồn của bếp. Có những gia đình, người đàn ông cũng là người đứng bếp, cặm cụi như một thói quen yêu thương. Dù là ai, người giữ lửa thường không nói nhiều. Họ thể hiện sự quan tâm bằng cách thêm chén nước mắm, nhắc người nhà ăn đúng bữa, nấu món hợp khẩu vị, để ý xem ai hôm nay ăn ít. Một năm dài qua đi, lễ tiễn Táo quân giống như một dấu chấm câu dịu dàng: thôi mình khép lại, mình tổng vệ sinh, mình gột bớt cái cũ, mình để Tết bước vào nhà.
Và có lẽ vì vậy mà vào ngày này, người ta hay nghĩ về những điều đã xảy ra. Không phải để buồn, mà để hiểu: năm qua mình đã sống thế nào, đã thương nhau ra sao, đã vô tâm lúc nào, đã cố gắng lúc nào. Từ gian bếp nhìn ra, đời sống bỗng rõ ràng hơn.
Đi dọc Việt Nam, Táo quân mang “màu” của từng miền
Điều đẹp nhất của phong tục không nằm ở một khuôn mẫu. Nó nằm ở sự biến hoá theo vùng đất, theo nhịp sống, theo ký ức của mỗi nhà. Cùng là ngày 23 tháng Chạp, nhưng Táo quân có “màu” rất khác khi đi qua từng miền.
1/ Miền Bắc: thả cá chép, gửi lời nhắn theo dòng nước
Ở miền Bắc, hình ảnh quen thuộc nhất là cá chép. Con cá không chỉ là lễ vật. Nó là một biểu tượng của hành trình. Người ta thả cá xuống sông, xuống hồ, như gửi một lời nhắn nhủ: mong điều lành được nâng lên, mong khó khăn được hoá giải, mong hành trình “vượt vũ môn” của mỗi người sẽ gặp thời điểm bứt phá.
Khoảnh khắc thả cá thường rất lặng. Có người đứng lâu hơn một chút, nhìn mặt nước dao động rồi phẳng lại. Có người khấn xong thì quay đi ngay, vì còn nhiều việc dọn nhà. Nhưng trong vài giây đó, ai cũng cảm thấy thời gian mềm ra. Như thể cuối năm không chỉ là chạy, mà còn là biết dừng.
2/ Miền Trung: tượng Táo bằng đất nung – thô mộc mà bền bỉ
Miền Trung có những làng nghề nặn, đúc tượng Táo bằng đất nung. Chất đất thô mộc, màu nung nâu đỏ, nhìn tưởng giản dị mà có một sức bền kỳ lạ. Như con người miền Trung: ít phô trương, nhiều chịu đựng, và luôn kiên cường đi qua gió bão. Tượng Táo đặt trong bếp hay trên bàn thờ không chỉ để “đúng lễ”. Nó còn là một nếp nhà, một dấu hiệu rằng gia đình vẫn giữ được mạch truyền thống, dù đời sống có đổi thay.
Cầm một pho tượng nhỏ trên tay, ta dễ nghĩ đến đất. Đất là nơi cắm rễ. Cũng như bếp, cũng như Tết: dù đi đâu, người ta vẫn cần một chỗ để quay về.
3/ Miền Nam: rộn ràng kẹo thèo lèo, “cò bay ngựa chạy”, cặp mía vàng
Miền Nam thường rộn ràng theo kiểu sông nước: nhanh, vui, đầy âm thanh. Người ta nhắc đến kẹo thèo lèo mè đen, nhắc chuyện đốt giấy “cò bay ngựa chạy”, nhắc cặp mía vàng dựng cạnh bàn thờ. Mía ngọt, thẳng, tượng trưng cho sự ngọt lành và rộng rãi – như cách người miền Nam chúc nhau một năm mới “đủ đường”, đủ điều tốt.
Nhìn cặp mía, nhiều người liên tưởng đến một chiếc “gậy” tượng trưng cho hành trình. Và biết đâu, đó cũng là lời nhắn: năm mới đi đâu cũng thuận, làm gì cũng có điểm tựa.
Ba miền, ba cách làm lễ. Nhưng tựu trung, đều gặp nhau ở một điều: người ta muốn nhà mình ấm. Muốn bếp mình sáng. Muốn bước sang năm mới với một cảm giác sạch sẽ, nhẹ nhõm và có hy vọng.
Gian bếp là nơi Tết đến sớm nhất
Có một chi tiết rất thật mà ai đi qua ngày 23 tháng Chạp cũng nhận ra: Tết không đến từ pháo hoa hay câu chúc. Tết đến từ những thứ nhỏ hơn nhiều. Tết đến từ việc rửa lại cái nồi, lau lại cái bếp, sắp lại chai nước mắm, thay miếng rửa bát mới. Tết đến từ việc cả nhà tự nhiên bớt cáu gắt, nói năng mềm hơn, vì ai cũng biết: đã cuối năm rồi, mình đừng làm nhau buồn nữa.
Lễ tiễn Táo quân vì vậy giống như một chiếc “công tắc” chuyển mùa. Khi lửa bếp vừa tắt sau bữa cơm ngày 23, ta nghe trong lòng mình một tiếng khẽ: Tết đang ở rất gần.
Ngày này cũng khiến người ta nhớ ra một điều: gian bếp là nơi lưu giữ ký ức bằng mùi. Mùi hành phi, mùi tỏi, mùi khô cá, mùi canh chua, mùi thịt kho, mùi bánh tét, bánh chưng… Mùi nào cũng có người. Mùi nào cũng kéo được ký ức về. Có những ký ức không thể gọi tên bằng lời, nhưng chỉ cần mùi bốc lên là nước mắt đã muốn rơi.
Khi “về trời” cũng là lúc ta học cách “về nhà”
Táo quân “về trời” – câu nói nghe như một chuyến đi. Nhưng với người sống trên mặt đất, đây lại là dịp “về nhà”. Về nhà theo cả nghĩa đen và nghĩa bóng. Nếu có ai đi làm xa, họ bắt đầu canh vé xe, đặt vé máy bay. Nếu có ai bận rộn suốt năm, họ bắt đầu hứa với mình sẽ sắp xếp để có mặt trong vài ngày Tết. Nếu có ai đã lâu không về, ngày 23 tháng Chạp đôi khi đánh thức một nỗi nhớ: bữa cơm nhà, giọng nói của mẹ, tiếng cười của ba, mùi bếp cũ.
Không phải gia đình nào cũng trọn vẹn. Không phải ai cũng có một mái nhà ấm. Nhưng phong tục này vẫn gợi một hướng: dù đời có phức tạp, ta vẫn cần một nơi để đặt lòng xuống. Một nơi mà khi bước vào, ta không phải gồng.
Có lẽ vì vậy mà tục đưa ông Táo không chỉ là nghi lễ. Nó là một bài học về sự chăm sóc. Chăm sóc căn bếp, chăm sóc tổ ấm, chăm sóc nhau. Và chăm sóc cả chính mình, bằng cách biết khép lại một năm với lòng biết ơn.
Một lời chúc giản dị: bếp sáng, nhà yên
Ở cuối năm, người ta hay nói nhiều lời chúc lớn. Thành công. Phát tài. Thăng tiến. Nhưng có những lời chúc nhỏ hơn mà lại bền hơn: bếp sáng, nhà yên. Bởi khi bếp sáng, nghĩa là còn hơi ấm. Khi nhà yên, nghĩa là còn chỗ dựa. Và khi cả hai điều đó còn, con người sẽ có sức để đi tiếp.
Ngày 23 tháng Chạp, nếu bạn đứng thật lâu trong căn bếp, bạn sẽ thấy những điều tưởng vụn vặt lại rất đáng trân trọng. Một chiếc khăn lau sạch. Một cái bát được xếp ngay ngắn. Một nồi nước sôi. Một câu “ăn đi” nói bằng giọng bình thường nhưng chứa đầy thương. Và một khoảnh khắc cả nhà cùng nhìn về phía bàn thờ, cùng tin rằng mọi điều tốt đẹp vẫn có thể bắt đầu lại, từ chính nơi này.
Khi lửa bếp vừa tắt, khi lễ tiễn Táo quân vừa xong, ta biết mình đang đứng ở ngưỡng cửa của Tết. Tết không ồn ào ngay lập tức. Tết bước vào nhà bằng mùi hương, bằng ánh sáng, bằng sự sạch sẽ và lòng người đã mềm ra sau một năm dài.
Và đó là vẻ đẹp thật của ngày “hai ba đưa ông Táo về trời”: không phải để tiễn một vị thần đi xa, mà để nhắc chúng ta quay về gần hơn – với gia đình, với gian bếp, với chính mình.
CÓ THỂ BẠN SẼ THÍCH
