Hát bội giữa lòng di tích lịch sử
Suốt 5 năm, Nhà hát Nghệ thuật Hát bội TP HCM đưa hát bội ra Đền thờ Vua Hùng và Lăng Lê Văn Duyệt, biến di tích thành không gian xem – hiểu – trải nghiệm di sản.
Trong suốt 5 năm qua, chương trình quảng bá nghệ thuật hát bội do Nhà hát Nghệ thuật Hát bội TP HCM thực hiện tại các di tích lịch sử như Đền thờ Vua Hùng và Lăng Lê Văn Duyệt đã trở thành cầu nối đưa loại hình sân khấu truyền thống bác học đến gần hơn với công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ, góp phần gìn giữ và lan tỏa giá trị văn hóa dân tộc.
Đưa hát bội ra không gian công cộng, gắn với di sản lịch sử
Theo đạo diễn Nguyễn Thanh Bình - Trưởng phòng Tổ chức biểu diễn Nhà hát Nghệ thuật Hát bội TP HCM, chương trình biểu diễn hát bội tại Đền thờ Vua Hùng và Lăng Lê Văn Duyệt đã được duy trì đều đặn suốt 5 năm qua. Đây là một trong những hoạt động trọng điểm nhằm thực hiện công tác bảo tồn, quảng bá và phát huy các giá trị đặc sắc của nghệ thuật hát bội theo chủ trương của Sở Văn hóa và Thể thao TP HCM cũng như lãnh đạo Nhà hát.
Thay vì bó hẹp trong không gian sân khấu truyền thống, hát bội được đưa ra các không gian công cộng, đặc biệt là những địa điểm mang đậm giá trị lịch sử - văn hóa như khu vực Lăng Lê Văn Duyệt hay Đền thờ Vua Hùng thuộc Bảo tàng Lịch sử TP HCM. Tại đây, khán giả không chỉ có cơ hội tìm hiểu về lịch sử dân tộc mà còn được thưởng thức một loại hình nghệ thuật sân khấu truyền thống giàu tính biểu tượng.
Chương trình thường được tổ chức vào sáng Chủ nhật hằng tuần, luân phiên giữa hai địa điểm, kéo dài từ tháng 5 đến hết tháng 12 mỗi năm. Không gian mở, thoáng đãng, kết hợp giữa cảnh quan di tích và sân khấu hát bội đã tạo nên một trải nghiệm văn hóa độc đáo, gần gũi và dễ tiếp cận với nhiều tầng lớp công chúng.
Sơ lược quá trình hình thành và phát triển nghệ thuật hát bội
Hát bội là loại hình kịch hát truyền thống lâu đời của dân tộc Việt Nam, mang tính bác học cao, kết tinh nhiều yếu tố văn hóa, lịch sử và thẩm mỹ. Nghệ thuật sân khấu Việt Nam nói chung bắt đầu hình thành từ thời nhà Đinh - Lý - Trần (thế kỷ X-XIV) với những hình thức diễn xướng dân gian còn đơn giản, được xem là giai đoạn thai nghén, đặt nền móng cho sự ra đời của hát bội sau này.
Đến thế kỷ XV-XVI dưới thời nhà Lê, nghệ thuật sân khấu có bước phát triển rõ nét hơn. Sang thế kỷ XVII, nhờ sự khuyến khích của các chúa Nguyễn ở Đàng Trong, đặc biệt với công lao lớn của danh nhân Đào Duy Từ, hát bội được phục hồi và phát triển mạnh mẽ.
Thuật ngữ “hát bội” chính thức xuất hiện trong tư liệu lịch sử vào thế kỷ XVIII, được ghi chép trong tác phẩm Vũ trung tùy bút của Phạm Đình Hổ. Đến cuối thế kỷ XIX, cụ Đào Tấn đã đưa hát bội đạt đến độ hoàn thiện về nghệ thuật biểu diễn, tạo ảnh hưởng sâu sắc trong đời sống tinh thần của người dân.
Tại Nam Bộ, hát bội bén rễ mạnh mẽ trong dân gian, gắn liền với tín ngưỡng và lễ hội đình làng. Đầu thế kỷ XX, hát bội trở thành loại hình giải trí phổ biến, từng được đưa đi biểu diễn tại Pháp và được tổ chức quy củ.
Cho đến ngày nay, hát bội vẫn giữ vai trò quan trọng trong các lễ hội truyền thống, đặc biệt là lễ Kỳ yên ở các đình thần Nam Bộ. Nhà hát Nghệ thuật Hát bội TP HCM tiếp tục là đơn vị nòng cốt trong việc gìn giữ, bảo tồn và phát huy giá trị của loại hình nghệ thuật này.
Nghệ thuật hóa trang mặt nạ - dấu ấn đặc trưng của hát bội
Một trong những đặc trưng nổi bật và dễ nhận diện nhất của hát bội chính là nghệ thuật hóa trang mặt nạ. Mỗi màu sắc, đường nét trên khuôn mặt nhân vật đều mang ý nghĩa biểu trưng rõ ràng. Màu đỏ thường đại diện cho nhân vật trung thần, chính trực; màu trắng mốc thể hiện gian thần xảo quyệt.
Màu xanh biểu trưng cho trí tuệ, dũng cảm; màu vàng nhạt gợi sự hiền hòa, nhân hậu; màu đen nhạt thể hiện những người dân dã, chất phác; còn những nhân vật kẻ mặt rằn đen trắng đan xen thường mang tính cách hung dữ, sức mạnh phi thường.
Chính hệ thống ký hiệu ước lệ này giúp khán giả, kể cả những người lần đầu tiếp xúc với hát bội, có thể nhanh chóng nhận diện tính cách nhân vật và mạch truyện.
Vở “Công chúa Lỗ Lâm” - điểm nhấn của chương trình
Trong khuôn khổ chương trình quảng bá nghệ thuật hát bội tại Khu di tích lịch sử Đền thờ Vua Hùng (ngày 21/12), Nhà hát đã giới thiệu trích đoạn vở “Công chúa Lỗ Lâm”. Vở diễn xoay quanh bi kịch của công chúa Lỗ Lâm - con gái Lỗ Lăng Vương, người bị Chung Vô Diệm của nước Tề đánh bại và sát hại. Phò mã Ngô Khởi đem quân báo thù cũng bị bắt sống. Mang nặng thù nhà nợ nước, Lỗ Lâm dẫn quân sang Tề, vừa mong trả thù, vừa cứu chồng.
Tuy nhiên, Chung Vô Diệm là tiên môn đệ tử, sở hữu phép thuật và sức mạnh phi thường. Ông dễ dàng đánh bại Lỗ Lâm nhưng không nỡ giết, chỉ dùng tài phép trêu ngươi ba lần rồi tha cho nàng trở về trong mối nhục nhã.
Vở diễn có sự tham gia của nhiều nghệ sĩ tên tuổi như NS Ngọc Giàu (vai Công chúa Lỗ Lâm), NS Kiều My (Chung Vô Diệm), NS KM Khương, NS Hoàng Tuấn, NS Hoàng Hà, NS TT Quyên…
Khi nghệ sĩ và khán giả cùng giữ lửa di sản
Chia sẻ về chương trình, nghệ sĩ Hoàng Hà cho biết các buổi diễn thường lựa chọn những trích đoạn tiêu biểu, ngắn gọn, phù hợp với nhiều đối tượng khán giả từ học sinh, sinh viên đến khách quốc tế. Nghệ sĩ hát bội phải rất đa năng, có thể đảm nhận nhiều vai và sẵn sàng thế vai cho nhau để đảm bảo chất lượng biểu diễn.
Song song với biểu diễn trực tiếp, Nhà hát Nghệ thuật Hát bội TP HCM còn tăng cường quảng bá chương trình trên các nền tảng số, với sự đồng hành của các bạn trẻ yêu văn hóa truyền thống. Nhờ đó, nghệ thuật hát bội dần tạo được sức lan tỏa mạnh mẽ trong cộng đồng, đặc biệt là với khán giả trẻ.
Bên cạnh biểu diễn, không gian chương trình còn tổ chức các hoạt động trải nghiệm như trưng bày trang phục, vẽ và tô màu mặt nạ hát bội, giúp khán giả tiếp cận nghệ thuật truyền thống một cách sinh động.
Sau 5 năm bền bỉ tổ chức, lượng khán giả ngày càng đông, đặc biệt là giới trẻ với thái độ trân trọng, nghiêm túc khi thưởng thức. Với đạo diễn Nguyễn Thanh Bình, hình ảnh khán giả lấp đầy không gian biểu diễn chính là động lực lớn nhất để những người làm nghề tiếp tục cống hiến, giữ cho nghệ thuật hát bội sống mãi trong lòng công chúng.
CÓ THỂ BẠN SẼ THÍCH
