Làng gốm Thanh Hà - Từ đất thành di sản văn hoá
Bên dòng Thu Bồn, đất qua tay người thợ hóa thành những món gốm mang theo câu chuyện của một làng nghề gần 500 năm tuổi.
Một làng gốm lớn lên cùng thương cảng Hội An
Rời khu phố cổ Hội An, đi về phía Tây chừng vài kilomet, sự nhộn nhịp dần nhường chỗ cho những mái nhà thấp thoáng sau hàng cây, những khoảng sân đặt đầy sản phẩm đất nung và tiếng bàn xoay đều đặn. Bên dòng Thu Bồn, làng gốm Thanh Hà vẫn giữ nhịp sống của một làng nghề đã gắn với vùng đất Hội An gần 500 năm.
Ngày nay, làng gốm Thanh Hà thuộc khối phố Nam Diêu, phường Hội An Tây, thành phố Đà Nẵng. Không gian sản xuất gốm truyền thống tập trung chủ yếu ở Nam Diêu, bên cạnh những khu vực từng có nghề gốm, gạch, ngói và các sản phẩm đất nung tại Thanh Chiếm, An Bàng, Hòa Yến, Hậu Xá.
Tuy chưa có tư liệu xác định chính xác thời điểm xuất hiện nhưng theo các nghiên cứu về di sản Hội An, nghề gốm tại đây có quá trình hình thành và phát triển lâu đời, gắn với sự phát triển của thương cảng Hội An. Qua nhiều thế hệ, những người thợ đã tạo nên các sản phẩm phục vụ đời sống như nồi, niêu, chum, vại, chậu, bát đĩa cùng gạch và ngói dùng trong xây dựng. Chính những sản phẩm ấy góp phần tạo nên diện mạo vật chất của vùng Hội An xưa.
Vị trí ven sông đóng một vai trò quan trọng trong sự tồn tại của làng nghề. Dòng Thu Bồn từng là tuyến giao thông tự nhiên đưa nguyên liệu, hàng hóa và con người đến với Hội An. Với một nghề cần đất, củi, lò nung và đầu ra cho sản phẩm, việc nằm gần đường sông mang đến lợi thế lớn cho Thanh Hà trong những năm tháng thương cảng còn sôi động.
Ngày nay, những con đường nhỏ len giữa nhà dân và cơ sở sản xuất, những sản phẩm đất nung xếp bên hiên, các lò gốm và khoảng sân phơi vẫn giữ lại cho làng khung cảnh mộc mạc. Nghề không nằm trong một khu trưng bày tách biệt mà vẫn hiện diện giữa đời sống thường ngày.
Đó cũng là điều khiến Thanh Hà trở thành một điểm đến đặc biệt của Hội An. Năm 2019, nghề gốm Thanh Hà được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Năm 2025, làng tiếp tục được vinh danh ở hạng mục “Điểm du lịch cộng đồng tốt nhất” của Giải thưởng Du lịch Việt Nam. Riêng trong năm 2025, Thanh Hà đón hơn 251.000 lượt khách, trong đó hơn 224.000 lượt khách quốc tế.
Bên cạnh không gian làng nghề, Công viên Đất nung Thanh Hà là điểm dừng chân giúp du khách có thêm góc nhìn về nghệ thuật đất nung. Những công trình, mô hình và tác phẩm được tạo nên từ đất đưa chất liệu quen thuộc của làng nghề bước vào một không gian trưng bày rộng hơn, nơi vẻ đẹp truyền thống giao thoa với sự sáng tạo đương đại.
Trải nghiệm làm gốm và những món đồ mang dấu ấn cá nhân
Nghề làm gốm đòi hỏi nhiều sự kiên nhẫn và khéo léo, nhưng để hiểu lý do tại sao, người ta cần trực tiếp chạm tay vào một khối đất mềm trên bàn xoay.
Trước khi tạo hình, đất phải được xử lý để đạt độ dẻo thích hợp. Đất sét vàng là nguyên liệu chính của nghề gốm Thanh Hà, có độ dẻo và khả năng kết dính cao. Trước đây, đất thường được khai thác ở những khu vực ven sông quanh Thanh Hà. Ngày nay, nguồn đất được đưa về từ một số vùng lân cận như Thanh Quýt, Thi Lai.
Du khách có thể tự mình thử sức nặn gốm trên bàn xoay với sự hỗ trợ từ các nghệ nhân. Một khối đất nhỏ được đặt chính giữa, thêm chút nước để tạo độ trơn. Khi bàn xoay bắt đầu chuyển động, hai bàn tay cùng lúc giữ, ép, vuốt để nâng phần viền lên hoặc hạ xuống, nới rộng phần lòng, miệng hoặc thu hẹp lại.
Nhìn một nghệ nhân làm, mọi thứ tưởng như rất nhẹ nhàng. Đến khi tự tay thử mới nhận ra đất không dễ nghe lời. Chỉ một thay đổi nhỏ về lực của ngón tay cũng có thể khiến thành gốm nghiêng sang một phía. Bàn xoay quay đều, còn người làm phải học cách giữ cho đôi tay và chuyển động của đất hoà cùng một nhịp.
Đây chính là nét hấp dẫn của trải nghiệm ở Thanh Hà. Du khách không chỉ đứng ngoài quan sát một nghề thủ công đã tồn tại qua nhiều thế hệ mà được trực tiếp chạm vào công đoạn tạo hình. Sau đó, sản phẩm được hoàn thiện và đưa vào nung.
Nghề gốm truyền thống Thanh Hà từng sử dụng hai dạng lò đặc trưng là lò ngửa và lò úp, với cách vận hành khác nhau tùy loại sản phẩm, biến khối đất còn mềm thành vật thể cứng cáp có thể sử dụng lâu dài. Màu đất, nhiệt độ lò, thời gian nung và những biến đổi trong quá trình đốt là những yếu tố góp phần tạo nên diện mạo cuối cùng. Thành phẩm sau khi nung không phải lúc nào cũng hoàn toàn giống với hình dung ban đầu, nhưng chính những dấu vết ấy lại khiến món đồ trở thành một dấu ấn riêng.
Sau buổi trải nghiệm, du khách có thể dạo quanh các cơ sở sản xuất, xem những món đồ gia dụng, vật trang trí, linh vật hay những sản phẩm nhỏ được tạo hình từ đất. Nhiều người chọn mang về một món gốm do chính mình tạo ra, như cách giữ lại một phần ký ức của chuyến đi.
Nếu có thời gian, chuyến tham quan có thể nối dài sang Công viên Đất nung Thanh Hà hoặc thong thả đi sâu hơn vào những con đường trong làng. Ở đó, tiếng bàn xoay, mùi đất ẩm, những mẻ gốm đang chờ nung và nhịp làm việc chậm rãi của người thợ khiến du khách cảm nhận rõ hơn một nghề thủ công vẫn đang hiện diện trong đời sống.
Thanh Hà đã đi qua nhiều thế kỷ cùng những đổi thay của Hội An. Những con tàu buôn từng xuôi dòng Thu Bồn nay đã nhường chỗ cho những chuyến xe đưa khách đến tham quan làng nghề. Thế nhưng, đất vẫn nằm dưới bàn tay người thợ, lửa vẫn đỏ trong lò và những vòng xoay vẫn đều đặn chuyển động. Có lẽ, cách đẹp nhất để hiểu Thanh Hà không phải chỉ nhìn một món gốm hoàn chỉnh, mà là ngồi xuống, đặt tay lên đất và thử tự mình tạo nên một hình hài từ chất liệu đã nuôi sống cả một ngôi làng qua nhiều thế hệ.
CÓ THỂ BẠN SẼ THÍCH
