Tranh dân gian Kim Hoàng: Sắc đỏ của Tết & Vẻ đẹp “nửa cung đình, nửa thôn quê”
Từ làng Kim Hoàng (Hoài Đức, Hà Nội), dòng tranh nền đỏ son/vàng từng là “vía Tết” trong mỗi nhà. Mỗi bản in giống nhau mà vẫn khác, vì bàn tay người tô màu.
Có những buổi giáp Tết, chỉ cần bước qua một ngõ nhỏ là đã nghe mùi giấy mới. Mùi ấy mỏng, khô, hơi ngai ngái. Nhưng lạ lắm, nó khiến người ta tin rằng năm mới đang tới gần. Tranh dân gian, trong ký ức của nhiều gia đình Việt, không chỉ để trang trí. Tranh là một lời chúc treo lên tường. Là “vía” trong nhà. Là cách người xưa gọi mùa xuân về bằng màu sắc, đường nét, và niềm tin.
Trong bản đồ tranh dân gian Việt Nam, tranh dân gian Kim Hoàng hiện lên theo cách rất riêng. Không ồn ào như một trào lưu. Không dày đặc những câu chuyện được kể đi kể lại. Kim Hoàng lặng lẽ sang. Lặng lẽ duyên. Như một giọng nói nhỏ trong ngày Tết, không cần cao nhưng vẫn khiến người khác dừng lại để nghe.
Dòng tranh này ra đời từ vùng Kim Hoàng, thuộc Hoài Đức, Hà Nội. Một vùng đất ngoại thành, nơi nhịp sống nông thôn từng chạm sát vào hơi thở đô thị. Có lẽ vì thế mà tranh Kim Hoàng thường được nhắc tới bằng một cụm từ gợi hình: “nửa cung đình, nửa thôn quê”. Nó không phải sự pha trộn tùy tiện. Nó giống như một dáng đứng. Một phong thái. Vừa có nề nếp, vừa có sự phóng khoáng. Vừa dân dã, vừa có phẩm chất.
Ngày Tết xưa, tranh Kim Hoàng từng hiện diện như một phần không thể thiếu của không khí Tết. Người ta treo tranh lên để nhà có sắc. Có vía. Có lời chúc năm mới. Sắc ở đây không chỉ là màu. Sắc là sự sống động. Là cảm giác gian nhà sáng hơn. Ấm hơn. Như thể ngoài kia mưa phùn còn lất phất, nhưng trong nhà đã có một ngọn lửa dịu dàng.
Điểm ấn tượng nhất của tranh Kim Hoàng nằm ở màu nền. Nền giấy thường là đỏ son hoặc vàng. Hai sắc màu gợi phúc lộc và ấm áp. Đỏ son không chỉ đỏ. Nó là thứ đỏ có độ dày, có độ “đằm”. Một sắc đỏ khiến người ta liên tưởng tới câu chúc an khang, tới mâm ngũ quả, tới câu đối treo trước cửa, tới phong bao lì xì nằm trên bàn gỗ. Nền vàng thì khác. Vàng gợi một cảm giác yên vui, no đủ. Vàng như ánh nắng mỏng của ngày đầu năm. Đặt tranh lên tường, nhiều người có cảm giác bức tranh như tự phát sáng giữa gian nhà.
Trên nền ấy, đường nét được in bằng ván khắc. Đây là phần “chuẩn mực” của tranh. Một bản in, một khuôn hình, một hệ thống đường nét đã được định hình. Nhưng tranh Kim Hoàng không dừng ở đó. Điều làm nên sự sống của nó nằm ở lớp màu tô tay. Người nghệ nhân dùng tay tô từng mảng, từng điểm. Tô màu không phải để lấp đầy. Tô màu để thổi khí. Và vì là tô tay, nên mỗi bức tranh dù cùng một bản khắc vẫn mang một đời sống khác.
Có một nghịch lý đẹp ở đây: mỗi bức là một bản in, nhưng không bức nào hoàn toàn giống bức nào. Cái “đời” nằm ở nét cọ. Ở độ đậm nhạt. Ở sự tinh nghịch của bàn tay nghệ nhân. Chỉ cần thay đổi một chút độ nhấn ở mảng màu, bức tranh đã chuyển sắc thái. Chỉ cần một đường viền đậm hơn, con vật trong tranh như có thêm thần thái. Và đôi khi, chính những khác biệt nhỏ ấy khiến tranh Kim Hoàng giống một cuộc gặp gỡ: gặp cùng một nhân vật, nhưng mỗi lần gặp lại là một lần thấy họ khác đi.
Đề tài của tranh Kim Hoàng gần gũi, giàu biểu tượng. Ta bắt gặp gà, lợn, ngựa, hổ, rồng, thần thánh, cảnh sinh hoạt… Đây không phải danh sách để “cho đủ”. Mỗi hình ảnh đều mang một lời chúc. Gà gợi thức dậy, gợi tỉnh táo, gợi nhịp khởi đầu. Lợn gợi no đủ, sinh sôi. Ngựa gợi bền bỉ, gợi đường xa, gợi sức bền của năm mới. Hổ gợi uy lực, gợi trấn giữ, gợi sự vững vàng. Rồng gợi cao quý, gợi thăng hoa. Thần thánh, cảnh sinh hoạt… như một cách đưa đời sống thường ngày vào trong khung hình, để cái bình dị cũng được nhìn bằng ánh mắt trang trọng.
Nhưng Kim Hoàng còn thú vị ở một điểm khác: tranh thường có chữ Hán hoặc chữ Nôm đi kèm. Chữ xuất hiện như một lời đề tặng. Một câu chúc. Một dòng “ghi chú” cổ xưa. Nhờ có chữ, bức tranh không chỉ để ngắm. Bức tranh còn để đọc. Đọc để lấy điều lành. Đọc như mở một tấm thiệp chúc Tết từ quá khứ gửi về.
Trong văn hóa Tết, “lời” quan trọng không kém “sắc”. Người Việt treo câu đối, dán chữ, viết điều mong ước. Tranh Kim Hoàng vì thế giống như một vật trung gian giữa hình và lời. Giữa mắt nhìn và niềm tin. Giữa cái đẹp và cái cầu chúc. Nó làm cho một bức tranh trở thành một thông điệp treo lên tường. Mà thông điệp ấy không cần ồn ào. Chỉ cần lặng lẽ ở đó, mỗi ngày người ta đi ngang, nhìn thấy, rồi tự nhắc mình về điều tốt lành.
Nếu phải gọi tên “tính cách” của tranh Kim Hoàng, có lẽ đó là sự tươi tắn mà trang nhã. Dân dã mà có phẩm chất. Nó không dựa vào sự cầu kỳ để gây ấn tượng. Nó không phô trương kỹ thuật. Nó chọn cách đứng vừa đủ. Đẹp vừa đủ. Và vì vừa đủ, nó bền.
Có những vẻ đẹp chỉ sống được trong khoảnh khắc. Có những vẻ đẹp sống bằng sự tiết chế. Tranh Kim Hoàng thuộc nhóm thứ hai. Sự tiết chế của nó nằm ở thần thái. Ở cách một nền đỏ son làm tất cả các đường nét trở nên rõ ràng hơn. Ở cách nền vàng làm không khí trở nên ấm hơn. Ở cách màu tô tay giữ lại nhịp thở của con người. Những điều ấy khiến tranh không bị “đóng băng” như một vật trưng bày. Tranh vẫn mang cảm giác như đang hiện diện trong một căn nhà có người sống, có tiếng nói, có mâm cơm, có tiếng cười.
Và khi nhìn một bức tranh Kim Hoàng, người ta dễ thấy Tết của người Việt xưa. Một cái Tết không cần quá nhiều. Không nhất thiết phải đầy ắp đồ mới. Không nhất thiết phải lấp lánh theo kiểu phô trương. Chỉ cần đúng sắc đỏ. Đúng mùi giấy mới. Đúng một niềm tin giản dị: năm mới sẽ sáng hơn từ trong nhà, rồi lan ra ngoài ngõ.
Niềm tin ấy nghe có vẻ nhỏ. Nhưng nó là thứ làm nên sức bền của văn hóa. Bởi Tết, suy cho cùng, không chỉ là ngày nghỉ. Tết là một nghi thức tinh thần. Là cách người ta tự làm mới mình, làm mới ngôi nhà, làm mới mối quan hệ. Và tranh Tết là một phần của nghi thức ấy. Tranh không chỉ treo lên tường. Tranh treo lên để nhắc người ta về điều cần giữ. Giữ sự ấm áp. Giữ sự tươi vui. Giữ cảm giác “nhà” là nơi khởi đầu của mọi điều tốt.
Trong nhịp sống hôm nay, nhiều thứ thay đổi. Cách trang trí Tết thay đổi. Thói quen mua sắm thay đổi. Thậm chí cảm giác về Tết cũng đổi khác ở mỗi thế hệ. Nhưng khi nhắc tới tranh dân gian Kim Hoàng, người ta vẫn chạm vào một lớp ký ức rất cụ thể. Đó là ký ức về màu đỏ son. Về mùi giấy. Về một bức tranh vừa để ngắm, vừa để đọc lời lành. Và về cái đẹp “nửa cung đình, nửa thôn quê” — nơi sự trang nhã không tách khỏi đời sống, mà đi cùng đời sống.
Kim Hoàng không cần ồn ào để được nhớ. Nó giống một đốm lửa nhỏ trong ngày cuối năm. Nhìn lâu mới thấy ấm. Nhưng một khi đã thấy, người ta sẽ muốn giữ nó trong nhà. Giữ như giữ một sắc Tết. Giữ như giữ một lời chúc. Giữ như giữ một cách sống: giản dị, tươi tắn, và tin vào điều sáng.
CÓ THỂ BẠN SẼ THÍCH
