Chuyện “Cóc kiện trời” và mâm lễ Trung thu dưới mái đình Sơn Trà
Từ những chiếc lồng đèn thủ công đến mâm lễ Kinh - Hoa - Khmer, “Cóc Cốc Tùng Tùng” kể một mùa Trung thu qua nhiều lớp ký ức văn hóa.
Những chiếc đèn bước ra từ câu chuyện dân gian
Có một con cóc bé nhỏ đang đứng giữa sân đình Sơn Trà, tay cầm dùi, trước mặt là chiếc trống lớn. Chung quanh, cua, ong, cọp, gấu, cáo cùng hiện diện như vừa bước ra từ một trang truyện dân gian. Cụm lồng đèn “Cóc kiện trời” cao gần 3 m, dài khoảng 4 m, trở thành hình ảnh gây chú ý nhất tại triển lãm văn hoá “Cóc Cốc Tùng Tùng” mùa Trung thu năm nay tại đình Sơn Trà, TP.HCM.
Đằng sau những hình dáng bắt mắt ấy là câu chuyện của Khởi Đăng Tác Khí, một nhóm các bạn trẻ đã dành nhiều năm tìm hiểu và phục dựng lồng đèn truyền thống, từ cấu trúc khung, chất liệu đến các hình tượng dân gian được thể hiện trên đèn. Mỗi hình tượng đều mang theo một lớp nghĩa: hồ điệp gợi lời chúc trường thọ, cá ngư long gợi tích cá hóa rồng, châu chấu nhắc đến câu ca dao về một sinh vật nhỏ bé dám đối đầu với điều lớn hơn mình, còn cá ông gắn với tín ngưỡng của cư dân ven biển miền Trung và Nam Bộ.
Một năm trước, Khởi Đăng Tác Khí từng thực hiện tại đình Sơn Trà một không gian lồng đèn với khoảng 40 mẫu được phục dựng từ hình ảnh và tư liệu về đèn Trung thu xưa. Năm nay, những câu chuyện về lồng đèn tiếp tục trở lại mái đình với “Cóc Cốc Tùng Tùng”. Mỗi tác phẩm được đặt trong một câu chuyện riêng, từ cá Ông, cá chép đến những con vật trong tích “Cóc kiện trời”.
Thay vì sử dụng những loại giấy công nghiệp, những chiếc đèn lồng của Khởi Đăng Tác Khí năm nay được tạo nên từ giấy dó. Giấy dó là oại giấy thủ công truyền thống làm từ vỏ cây dó, có độ dai, nhẹ và khả năng xuyên sáng, được bồi lên khung nan rồi nhuộm màu qua nhiều lớp. Từng đường cong của cánh, móng, chân hay khuôn mặt con vật đều được xử lý bằng tay, để khi ánh sáng bật lên, những hình tượng dân gian hiện rõ qua lớp giấy mỏng. Với “Cóc kiện trời”, khoảng 10 người đã dành 80 ngày để hoàn thiện tác phẩm cao gần 3 m, dài khoảng 4 m. Một số bộ phận được tính toán để tháo rời, vận chuyển rồi lắp lại tại đình.
“Cóc kiện trời” cũng đem đến một cách đọc mới cho câu chuyện quen thuộc. Cóc không đi một mình. Cua, gấu, cọp, ong, cáo cùng góp sức để đối diện với Nhà Trời. Trong không gian triển lãm, câu chuyện dân gian vì thế trở thành câu chuyện về sự hợp tác, về những cá thể khác biệt cùng hướng đến một điều chung. Một bạn trẻ tham quan sự kiện đã diễn giải hình ảnh ấy như lời nhắc rằng những con người khác gốc gác, tiếng nói vẫn có thể ngồi xuống và hợp tác vì lợi ích chung của cộng đồng.
Từ bàn lễ nhìn ra một Sài Gòn nhiều lớp văn hóa
Nếu những chiếc đèn đưa người xem trở về với thế giới truyện kể, khu vực bàn lễ lại mở ra một lớp ký ức gần với đời sống hơn do Tàng The Culture Lab, nhóm bạn trẻ theo đuổi các dự án nghiên cứu, diễn giải và kể chuyện văn hóa thực hiện.
Tại “Cóc Cốc Tùng Tùng”, nhóm thực hiện các bàn lễ Trung thu, tái hiện cách chuẩn bị và bày biện mâm cỗ của nhiều cộng đồng đang cùng sinh sống ở Nam Bộ . Đó là mâm lễ trung thu của người Việt, tục cúng Bái Nguyệt Nương của người Hoa và lễ cúng trăng Ok Om Bok của người Khmer. Khi các mâm lễ đặt cạnh nhau, người xem có thể nhìn thấy sự khác biệt trong cách đón Trung thu của từng dân tộc, từ đó nhận ra Trung thu không phải một câu chuyện duy nhất. Ở Sài Gòn, ký ức về mùa trăng được tạo thành từ nhiều cộng đồng cư dân cùng sinh sống.
Bên cạnh đó còn có những món đồ gắn với đời sống lễ nghi và ký ức Trung thu như bánh, khuôn bánh, đồ gốm và các vật dụng dùng trong việc cúng lễ. Các bạn trẻ của Tàng cho biết đã dành khoảng hai tháng để tìm kiếm hiện vật và xây dựng nội dung cho phần trưng bày, đi qua nhiều địa phương và kết nối với các nhà sưu tầm để tìm những vật dụng phù hợp với từng câu chuyện.
Đây cũng là cách Tàng The Culture Lab tiếp tục hướng kể chuyện văn hóa bằng những phong tục, vật dụng cụ thể. Trước đó, trong “Mã Đáo Nam Xuân” tại đình Sơn Trà, nhóm từng sử dụng ba bàn thờ Tết để giới thiệu những nét văn hóa Kinh, Hoa và Khmer ở Nam Bộ. Thay vì đặt người xem trước những khái niệm trừu tượng, những chiếc bánh, khuôn bánh, món đồ gốm hay bàn lễ giúp các câu chuyện văn hóa hiện ra qua những vật dụng từng xuất hiện trong đời sống gia đình.
Một mùa trăng mới dưới mái đình cũ
Đình Sơn Trà nằm trên đường Nguyễn Phi Khanh, được cộng đồng cư dân gốc Quảng Nam, Đà Nẵng dựng từ khoảng thập niên 1860. Hơn một thế kỷ sau, nơi đây vẫn là không gian thờ Thành Hoàng và diễn ra những sinh hoạt tín ngưỡng của cộng đồng. Sự xuất hiện của một triển lãm Trung thu giữa mái đình cũ vì thế tạo nên một cuộc gặp khá đặc biệt giữa di sản và đời sống đương đại.
Người đứng giữa cuộc gặp ấy là Nguyễn Ngọc Nhã, thế hệ thứ tư trông coi đình Sơn Trà, đã tiếp quản trông coi ngôi đình hơn 10 năm. Những năm gần đây, khi ngày càng có nhiều người trẻ tìm đến đình để tìm hiểu văn hóa truyền thống, vai trò của anh dần mở rộng sang việc đồng hành và hỗ trợ các nhóm trẻ thực hiện những hoạt động phù hợp với không gian đình.
Với anh Nhã, giá trị của những dự án như thế nằm ở việc đưa người trẻ đến gần ngôi đình bằng một cách tự nhiên. Với người trẻ, “Cóc Cốc Tùng Tùng” tạo ra một cách tiếp cận văn hóa gần gũi: có hình ảnh để ngắm, có câu chuyện để nghe, có hiện vật để chạm vào ký ức và có những hoạt động thủ công để tự mình trải nghiệm. Với đình Sơn Trà, những cuộc gặp như vậy mở thêm một đời sống cho di sản, mở thêm một cánh cửa cho thế hệ mới bước vào, tò mò, đặt câu hỏi và tìm cách hiểu những điều từng rất quen thuộc với ông bà mình.
Cóc gõ trống để gọi mưa, những con vật cùng nhau đi tìm một điều tốt đẹp cho muôn loài. Còn hôm nay, những người trẻ cũng đang gõ vào cánh cửa của ký ức bằng một cách khác: phục dựng, sưu tầm, kể chuyện và đưa văn hóa trở lại đời sống.
CÓ THỂ BẠN SẼ THÍCH
