Giữ sắc màu tranh kiếng Chợ Lớn giữa phố thị hôm nay
Trong một xưởng tranh kiếng nhỏ ở Quận 5, những hình tượng Chợ Lớn được tiếp nối qua từng mảng màu, lớp kính và những đường nét chạm khắc.
Sau mặt kính là những lớp ký ức xưa cũ
Từng là một phần quen thuộc trong những không gian thờ tự ở Nam Bộ, tranh kiếng có lúc tưởng chừng chỉ còn lại trong ký ức. Nhưng giữa lòng Chợ Lớn hôm nay, những khuôn mặt Quan Thánh, Quan Âm, Thần Tài, Thổ Địa hay Cửu Huyền Thất Tổ hiện lên sau lớp kính vẫn rực rỡ với sắc đỏ, vàng, xanh cùng những đường nét cầu kỳ.
Tranh kiếng phát triển mạnh ở Nam Bộ từ đầu thế kỷ XX, gắn với đời sống tín ngưỡng của các cộng đồng Việt, Hoa và Khmer. Tranh thường được đặt trên bàn thờ gia tiên, miếu, đình hoặc trong nhà vào những dịp lễ, Tết, vừa mang ý nghĩa thờ phụng vừa gửi gắm những lời cầu chúc về bình an, tài lộc và phúc lành. Điểm đặc biệt của dòng tranh nằm ở kỹ thuật vẽ ngược trên mặt sau của kính. Người thợ phải xử lý các chi tiết theo thứ tự ngược với tranh thông thường, từ những đường nét, chữ viết đến các mảng màu và lớp nhũ vàng, bạc. Khi hoàn thiện và nhìn từ mặt trước, toàn bộ hình ảnh dường như nằm sâu bên dưới bề mặt trong suốt, vừa có độ bóng của kính vừa mang vẻ lấp lánh của những lớp màu và nhũ kim, tạo nên vẻ óng ánh rất riêng mà những chất liệu khác khó thay thế.
Theo thời gian, nhu cầu đối với tranh kiếng thủ công giảm dần. Đời sống thay đổi, những vật phẩm trang trí và tín ngưỡng cũng có thêm nhiều lựa chọn mới. Công việc đòi hỏi sự kiên nhẫn, tỉ mỉ trong từng công đoạn khiến nghề ngày càng ít người theo đuổi. Có lúc, tranh kiếng Nam Bộ đứng trước nguy cơ chỉ còn được nhắc đến như một dấu vết của quá khứ.
Thế nhưng ở Quận 5, nghề này vẫn còn những người tiếp tục làm.
Anh Tài Làm Kiếng là một cơ sở gia đình đã có khoảng 30 năm gắn với nghề tranh kiếng. Hiện nay, xưởng do anh Minh, thế hệ thứ hai trong gia đình, tiếp quản. Không nằm trong một không gian rộng lớn hay một cửa hiệu cầu kỳ, xưởng của anh nằm khiêm nhường trong một khu nhà nhỏ giữa lòng Quận 5.
Chính từ nơi tưởng như rất bình thường ấy, một phần ký ức thị giác của Chợ Lớn vẫn đang được tiếp tục.
Giữ nghề cũ trong cách làm mới
Bước vào câu chuyện làm tranh kiếng của gia đình anh Minh, điều đáng chú ý là nghề cũ đã được tiếp nối bằng những cách làm mới. Xưởng của anh Minh đã thay đổi khá nhiều để có thể thích nghi với nhịp sống hiện tại.
Kỹ nghệ chạm khắc vẫn được duy trì như một phần quan trọng của công việc. Đây là công đoạn đòi hỏi sự khéo léo và kinh nghiệm của người thợ, bởi từng đường nét đều cần được xử lý cẩn thận và chính xác để tạo nên độ nét cũng như độ hoàn thiện cao.
Tranh kiếng Chợ Lớn vốn được nhận diện qua những gam màu rực rỡ, đặc biệt là sắc đỏ, cùng giấy quỳ vàng, quỳ bạc và kỹ thuật tráng thủy tạo hiệu ứng ánh sáng trên tranh. Dòng tranh này cũng nổi bật bởi hệ thống đề tài phong phú, từ tranh chúc tụng đến tranh thờ.
Tại xưởng, anh Minh cho biết màu sắc và những hình tượng quen thuộc như Quan Âm, Quan Thánh, Cửu Huyền Thất Tổ vẫn được giữ lại, trong khi công đoạn vẽ ngược bằng cọ và màu đã được thay thế bằng công nghệ in để tiết kiệm thời gian và công sức, nhất là khi nhu cầu hiện nay không còn lớn như trước.
Riêng hình tượng Quan Thánh cũng có một thay đổi đáng chú ý. Anh Minh cho biết phần ngũ quan của nhân vật đã được xưởng vẽ lại để phù hợp với cách tạo hình Quan Thánh ngày nay. Sự điều chỉnh ấy là một phần trong cách xưởng tiếp tục làm tranh kiếng ở hiện tại: giữ lại những hình tượng quen thuộc, đồng thời cho phép chúng có những thay đổi nhất định để phù hợp với đời sống hôm nay.
Từ giá trị phai nhạt trở lại với vẻ rực rỡ vốn có
Có lẽ điều khiến anh Minh vui nhất không nằm ở số lượng tranh được bán ra, mà ở việc ngày càng có thêm những người muốn tìm hiểu về công việc mà gia đình anh đang làm.
Trong những năm gần đây, tranh kiếng Nam Bộ nói chung và tranh kiếng Chợ Lớn nói riêng nhận được nhiều sự quan tâm hơn từ cộng đồng. Đáng chú ý là sự xuất hiện của thế hệ trẻ trong câu chuyện này.
Một số nhóm bạn trẻ từng tìm đến xưởng để quay phim, chụp ảnh và thực hiện đồ án tốt nghiệp với đề tài liên quan đến tranh kiếng. Với một xưởng nhỏ, những cuộc ghé thăm ấy có thể chỉ là một sự kiện bình thường. Nhưng với người làm nghề, đó lại là tín hiệu đáng mừng. Bởi khi một thế hệ vốn lớn lên giữa màn hình điện thoại, hình ảnh kỹ thuật số và những sản phẩm được sản xuất hàng loạt bắt đầu tò mò về một bức tranh được làm trên kính, quá khứ dường như đang tìm được một cách khác để bước vào hiện tại.
Anh Minh cảm thấy vui khi nhìn thấy những nét đẹp văn hóa truyền thống dần sống dậy. Tranh kiếng có thể chưa lấy lại sự huy hoàng vốn có, nhưng đã có thêm một chỗ đứng và một giá trị mới trong đời sống, đặc biệt với thế hệ trẻ.
Tranh kiếng Chợ Lớn có thể chưa trở lại thời kỳ từng có, nhưng nghề vẫn đang được tiếp tục trong những không gian nhỏ như xưởng Anh Tài Làm Kiếng. Với anh Minh, niềm vui còn đến từ những người trẻ tìm đến để quay phim, chụp ảnh, thực hiện đồ án và tìm hiểu về tranh kiếng. Những cuộc ghé thăm ấy khiến một nghề từng có lúc đứng trước nguy cơ mai một tiếp tục được nhắc đến, được nhìn thấy và được kể lại theo những cách mới. Giữa một thành phố luôn chuyển động, có lẽ việc một lớp kính cũ vẫn còn người nâng niu, còn người tìm đến để khám phá đã là một cách để những giá trị của tranh kiếng tiếp tục hiện diện trong đời sống hôm nay.
CÓ THỂ BẠN SẼ THÍCH
