Giữa Altai, khi sói vừa là “thần linh” vừa là phép thử sinh tồn của người du mục Kazakhstan
Ở rìa tây Mông Cổ, người Kazakh vừa tôn kính sói vừa phải săn sói để giữ đàn. Giữa “dzud” khắc nghiệt, đạo đức và sinh kế kéo nhau căng như dây cung.
Altai không chào bạn bằng sự dịu dàng.
Dãy núi dựng đứng như một bức tường gồ ghề. Những thung lũng mở ra rồi khép lại, như thể gió đang tự viết và tự xóa dấu vết của mình trên tuyết. Ở rìa phía tây Mông Cổ, cái lạnh không chỉ là nhiệt độ. Nó là âm thanh. Là cảm giác da mặt bị “cứa” khi bạn quay đầu. Là sự im lặng sâu đến mức một bước chân lỡ nhịp cũng nghe rõ. Và chính giữa không gian ấy, có một nghịch lý đẹp đến rợn người: người chăn thả du mục Kazakh vừa tôn kính sói, vừa phải săn sói để giữ đàn. Ở đây, sói không chỉ là kẻ săn mồi. Sói là một đường gân nối giữa huyền thoại tổ tiên và hiện thực. Là thứ khiến người ta ngước nhìn. Nhưng cũng là thứ buộc người ta phải cầm súng. Ở Altai, hai cảm xúc ấy không loại trừ nhau. Chúng sống chung trong cùng một ánh mắt. Trong cùng một gia đình. Thậm chí trong cùng một câu chuyện kể bên bếp lửa.
Khi “huyết thống” gặp một bộ hàm
Người Kazakh có những câu chuyện về sói như cách nhiều cộng đồng có câu chuyện về linh vật của mình. Không phải để lãng mạn hóa thiên nhiên. Mà để nhắc rằng con người không đứng ngoài hệ sinh thái. Con người nằm trong đó. Dễ tổn thương như bất cứ sinh linh nào. Trong những lời kể, sói hiện lên như một sinh vật thông tuệ, dũng cảm, có thứ giác quan khiến con người nể sợ lẫn ngưỡng vọng. Một cách nói rất đời: nó biết gió, biết dấu, biết điểm yếu của đàn. Nó đọc được sự hoảng loạn. Nó kiên nhẫn. Nó không phung phí năng lượng. Nhưng huyền thoại, rốt cuộc, vẫn phải đi qua mùa đông. Một đàn cừu mất đi không chỉ là mất mấy con vật. Đó là mất sữa. Mất thịt. Mất lớp áo ấm cho cả nhà. Mất tiền học của con. Mất khoản dự phòng để qua mùa băng giá. Ở vùng chăn thả du mục, gia súc là ngân hàng di động. Là kho lương thực biết đi. Là niềm tin để người ta bước tiếp. Và vì thế, khi sói đến gần đàn, vấn đề không còn là “ghét” hay “yêu.” Vấn đề là “còn” hay “mất.”
“Dzud” và những thứ thời tiết làm vỡ
Có những năm, Altai không cho cơ hội sửa sai. Người ta gọi “dzud” như một kiểu mùa đông khắc nghiệt khiến gia súc chết hàng loạt vì đói và rét. Với người du mục, “dzud” không chỉ là một từ. Nó là ký ức tập thể. Nó là nỗi ám ảnh mà mỗi mùa lạnh quay về lại gõ cửa. Trong câu chuyện được kể ở đây, khí hậu thất thường làm sợi dây sinh tồn căng hơn bao giờ hết. Khi mồi tự nhiên suy giảm, sói tìm đến đàn cừu, đàn ngựa như một bữa ăn “dễ” hơn. Còn người chăn thả đứng trước bài toán sinh kế. Một chuỗi cực đoan có thể xảy ra trong cùng một năm: mùa hè khô nóng, cháy rừng; mùa đông âm độ; rồi những cơn mưa trái mùa đóng băng trên lưng gia súc. Chỉ một đêm, cả đàn có thể chết. Không phải vì kẻ săn mồi. Mà vì bầu trời thay đổi cách vận hành. Khi những biến động ấy chồng lên nhau, sói cũng bị đẩy vào góc tường sinh học của nó. Đói khiến hành vi thay đổi. Đói kéo con sói lại gần con người. Và gần nghĩa là xung đột. Trong nhiều câu chuyện về thiên nhiên hoang dã, người ta hay chia vai rõ ràng: con người là “kẻ xấu,” động vật là “nạn nhân.” Ở Altai, sự phân vai ấy trở nên đơn giản đến mức sai. Bởi ai cũng đang cố sống.
Cuộc săn mang dáng dấp một nghi lễ
Cuộc săn sói ở đây không được kể như một cuộc phô diễn. Nó giống một nghi lễ. Một nghi thức sinh tồn. Và lạ nhất, là nó được gắn với luật bất thành văn. Người ta lần theo dấu chân trong tuyết sâu. Lúc gió đổi hướng, họ chờ. Khi cần đến gần, có người rút giày để bước êm trong đôi tất, chỉ nhúc nhích khi gió che tiếng động. Cái cách họ “đọc” địa hình giống như cách sói đọc đàn. Khi tìm thấy hang, họ không “lấy sạch.” Truyền thống có luật: không động vào con non quá nhỏ. Không bắt quá nhiều. Luôn để lại ít nhất một con cho sói mẹ. Nghe qua, điều ấy giống một nghịch lý khác: săn, nhưng không tận diệt. Lấy, nhưng không lấy hết. Đó không phải sự mềm yếu. Đó là một cách tự đặt giới hạn cho mình. Một câu nói được nhắc lại như một điểm neo đạo đức: “Trong truyền thống phải có nhân tính.” Nhân tính, ở đây, không phải là để trưng bày lòng tốt. Nhân tính là để sống lâu. Để vòng tuần hoàn không đứt. Để ngày mai vẫn còn đồng cỏ. Vẫn còn đàn. Và cũng vẫn còn sói.
Sự tôn trọng tiếp tục sau cái chết
Điều khiến câu chuyện này ở lại rất lâu không phải là cái chết. Mà là cách sự tôn trọng tiếp tục sau đó. Người ta gọi sói là “bác sĩ sinh thái.” Một cách nói gọn mà sâu. Vì sói thường loại bỏ những cá thể yếu, giữ cân bằng cho quần thể con mồi. Một kẻ săn mồi đầu bảng không chỉ ăn. Nó định hình hành vi của con mồi. Nó buộc đàn thú hoang di chuyển. Nó thay đổi cách đồng cỏ được “ăn” và được “nghỉ.” Nhìn như vậy, sói không chỉ là nguy cơ. Sói là chức năng. Nhưng chức năng không làm ấm bụng trẻ con. Và vì thế, khi sói đã nằm xuống, sự tôn trọng đôi khi được chuyển hóa thành một vật nhỏ mang tính biểu tượng. Có gia đình giữ lại xương mắt cá chân sói như bùa hộ mệnh. Người mẹ buộc vào áo cho con. Như một lời nhắc rằng sự thịnh vượng của con người vẫn đan với sự hiện diện của sói. Kể cả khi nó đã không còn sống. Một chiếc xương nhỏ. Một nút thắt. Một lời hứa âm thầm: chúng ta không quên mối ràng buộc này.
Khi câu hỏi không còn là “có săn hay không”
Trong các cuộc tranh luận về bảo tồn, câu hỏi thường bị kéo về một phía: “Có nên săn sói không?” Nhưng ở Altai, câu hỏi đôi khi khác đi, thực tế hơn, nhức nhối hơn: “Làm sao để cả đàn sống sót, mà không biến việc giết chóc thành thói quen?” Không phải ai cũng có lựa chọn. Không phải mùa đông nào cũng cho phép chần chừ. Khi một gia đình mất đàn, họ có thể mất cả năm. Mất khả năng đứng dậy. Với lối sống du mục, một cú ngã có thể kéo theo nhiều cú ngã khác: nợ nần, bỏ học, rời vùng chăn thả, mất nghề. Sói bước vào khoảng trống ấy như một phép thử đạo đức. Bởi mỗi phát súng không chỉ kết thúc một sinh linh. Nó buộc người bắn phải tự trả lời: mình đang bảo vệ hay đang trút giận? Mình đang cứu đàn hay đang phá vỡ một cân bằng lớn hơn? Altai không cho câu trả lời sẵn. Altai chỉ đưa ra bối cảnh. Và bối cảnh ấy đủ phức tạp để bất kỳ kết luận dễ dãi nào cũng trở nên hời hợt.
Một buổi sáng, tuyết sâu, và cảm giác con người rất nhỏ
Nếu từng đứng trước một thung lũng tuyết ở Altai, bạn sẽ hiểu vì sao người ta tin vào linh hồn của núi. Trắng không phải chỉ là màu. Trắng là độ rộng. Trắng là sự vắng. Trắng là cảm giác bạn đang nghe thấy chính nhịp thở của mình. Ở một nơi như vậy, ý niệm “kiểm soát” trở nên buồn cười. Con người không kiểm soát được thời tiết. Không kiểm soát được dịch chuyển của con mồi. Không kiểm soát được đói. Thứ con người có thể làm, đôi khi, chỉ là đặt luật cho chính mình. Giữ ranh giới. Giữ nhân tính. Giữ một phần sự tôn trọng dành cho loài vật mà mình vừa sợ vừa ngưỡng. Và có lẽ, đó là thứ làm câu chuyện này trở nên đặc biệt: một cộng đồng không phủ nhận xung đột, nhưng cũng không cho phép xung đột nuốt chửng đạo đức. Sói, trong câu chuyện này, không được tô thành biểu tượng thuần khiết. Nó là một sinh linh sống bằng bản năng, bằng đói, bằng mùa. Nó có thể giết. Nó có thể gây thiệt hại. Nhưng nó cũng là phần của bức tranh mà con người đang sống cùng. Người du mục Kazakh, trong câu chuyện này, cũng không được tô thành anh hùng. Họ có thể săn. Họ có thể giết. Nhưng họ không xem đó là chiến thắng. Họ xem đó là phần khó nói nhất của việc giữ đàn. Giữa Altai, sự trưởng thành đôi khi bắt đầu từ việc nhìn thẳng vào nghịch lý. Và sống tiếp, mà không tự dối mình.
Rời Altai, mang theo một câu hỏi mềm
Khi bạn rời vùng núi, thứ ở lại không phải tiếng súng. Thứ ở lại là một cảm giác lạ: sự thịnh vượng của con người không tách khỏi sự hiện diện của sói. Sự an toàn của đàn không thể chỉ dựa vào bạo lực. Và đạo đức, nếu có giá trị, là khi nó đứng được trong những ngày khó nhất. Có thể chúng ta sẽ không bao giờ sống đời du mục. Không bao giờ phải đếm từng con cừu trong bão tuyết. Nhưng câu hỏi Altai đặt ra thì rất gần: trong một thế giới khí hậu đổi thay, khi tài nguyên suy giảm, khi xung đột giữa con người và thiên nhiên tăng lên… chúng ta sẽ giữ lại phần “nhân tính” nào trong cách sinh tồn? Ở rìa phía tây Mông Cổ, giữa dãy Altai gồ ghề, câu trả lời không nằm trên sách. Nó nằm trong một luật bất thành văn: không lấy sạch. Và trong một chiếc xương nhỏ buộc vào áo đứa trẻ. Như một bùa hộ mệnh. Như một lời nhắc: con người sống được, là nhờ biết sợ, biết nể, và biết dừng lại đúng lúc.
CÓ THỂ BẠN SẼ THÍCH
