Tiếng vọng từ những dòng sông phương Nam
Bước vào triển lãm "Chúng tôi, những dòng sông Nam Bộ" tại Bảo tàng Lịch sử TP.HCM, người xem như bước vào một cuộc trò chuyện với những dòng sông từ thuở sơ khai.
Triển lãm diễn ra từ tháng 6 đến tháng 10/2026, giới thiệu gần 80 hiện vật, tranh, ảnh và tư liệu được tuyển chọn từ bốn bảo tàng của TP.HCM. Lấy cảm hứng từ triển lãm Nous, les fleuves của Bảo tàng Musée des Confluences (Pháp), phiên bản tại Việt Nam tập trung vào hệ thống sông ngòi Nam Bộ, từ sông Đồng Nai, Vàm Cỏ đến Cửu Long để kể câu chuyện về cách những dòng nước đã tạo nên diện mạo của cả một vùng đất.
Trong triển lãm này, người kể chuyện không phải con người mà chính là các dòng sông, với đại từ "chúng tôi" xuất hiện xuyên suốt không gian trưng bày. Cách xưng hô ấy khiến mọi câu chuyện về lịch sử, văn hóa hay môi trường bỗng trở nên gần gũi và có cảm xúc hơn.
Những dòng sông mở ra một vùng đất
Không gian đầu tiên đưa người xem trở về rất xa trong quá khứ. Những chiếc rìu đá, nồi gốm có hoa văn gấp khúc, chuỗi hạt thủy tinh hay các hiện vật thuộc văn hóa Đồng Nai được đặt trong ánh sáng dịu, gợi cảm giác như đang nhìn vào dấu vết của những cư dân đầu tiên ven sông.
Khoảng 4.000 - 2.500 năm trước, cư dân văn hóa Đồng Nai đã sinh sống dọc lưu vực sông Đồng Nai và các phụ lưu. Họ trồng trọt, làm gốm, luyện kim, chế tác trang sức và thích nghi với môi trường sông nước một cách linh hoạt. Triển lãm không chỉ cho thấy sự hiện diện của con người, mà còn cho thấy vai trò của dòng sông như một điều kiện để con người tồn tại: có nước ngọt, có phù sa, có đường đi lại và có cơ hội giao thương.
Mạch chuyện tiếp tục được nối dài qua di tích khảo cổ Giồng Cá Vồ ở Cần Giờ. Từ những mộ chum, đồ gốm, hạt chuỗi và khuyên tai được tìm thấy, người xem có thể hình dung nơi đây từng là một thương cảng cổ nhộn nhịp cách nay khoảng 2.500 - 2.000 năm. Nhờ vị trí gần cửa sông Đồng Nai thông ra biển, Giồng Cá Vồ trở thành điểm trung chuyển quan trọng trong mạng lưới giao thương khu vực.
Vị trí gần cửa sông Đồng Nai thông ra biển cũng lý giải vì sao Giồng Cá Vồ từng phát triển thành một thương cảng quan trọng. Những dòng sông khi ấy không chỉ là nơi cư dân sinh sống, mà còn là những tuyến đường đưa con người, hàng hóa và văn hóa đến với vùng đất phương Nam.
Dòng sông nuôi dưỡng cả một nền văn hóa
Rời khu khảo cổ, câu chuyện chuyển dần từ lịch sử sang đời sống. Những dòng sông hiện lên không chỉ như nguồn nước mà như trục xương sống của cả miền Nam.
Các bảng trưng bày về giao thương, chợ búa, bến cảng và làng xóm cho thấy phần lớn không gian cư trú ở Nam Bộ đều quay mặt ra sông. Trước khi đường bộ phát triển, ghe thuyền chính là phương tiện kết nối con người, hàng hóa và văn hóa. Nhờ hệ thống sông ngòi chằng chịt, Nam Bộ hình thành một không gian kinh tế năng động từ rất sớm.
Trong bức tranh về văn hóa sông nước Nam Bộ, mùa nước nổi được xem như một phần không thể tách rời. Đây không phải một trận lũ đáng sợ, mà là một "mùa lũ hiền hòa" lặp lại đều đặn từ tháng 8 đến tháng 11 hàng năm. Nước từ thượng nguồn Mê Kông mang theo phù sa và nguồn lợi thủy sản dồi dào, tạo nên nhịp sống đặc trưng của miền Tây. Với nhiều người Nam Bộ, mùa nước nổi không chỉ là hiện tượng tự nhiên mà còn là ký ức, là sinh kế và là một phần bản sắc.
Bên cạnh đó là thế giới tín ngưỡng sông nước: Hà Bá, Thủy Long, Bà Chúa Xứ, Thiên Hậu, Tứ vị Thánh Nương… Những hình tượng ấy phản ánh cách cư dân xưa đối thoại với thiên nhiên, vừa kính sợ vừa biết ơn dòng nước đã nuôi sống mình. Các lễ hội trên sông, từ truyền thống đến hiện đại, cũng cho thấy sông chưa bao giờ chỉ là cảnh quan; đó còn là không gian cộng đồng, nơi người ta gặp gỡ, cầu an và gửi gắm hy vọng.
Khi những dòng sông dần kiệt sức
Đi hết nửa đầu triển lãm, người xem có cảm giác đang nghe một câu chuyện đẹp về sự cộng sinh giữa con người và thiên nhiên. Nhưng càng đi sâu, giọng kể của những dòng sông càng trở nên nặng nề hơn.
Những tấm bảng về khai thác cát, ô nhiễm vi nhựa, suy giảm đa dạng sinh học và đập thủy điện ở thượng nguồn khiến không khí thay đổi rõ rệt. Dòng sông từng bồi đắp phù sa nay bị xáo trộn lòng sông, gây sạt lở bờ bãi. Nước thải sinh hoạt, công nghiệp và nông nghiệp làm chất lượng nước suy giảm. Vi nhựa đi vào chuỗi thức ăn của thủy sản rồi quay trở lại với con người.
Càng ngày, những dòng sông càng trở nên "kiệt sức". Từ việc quy luật mùa nước nổi vốn ổn định nay trở nên thất thường; lượng phù sa và lưu lượng dòng chảy suy giảm kéo theo sụt lún đất, xâm nhập mặn và suy kiệt nguồn lợi thủy sản. Những biến đổi ấy không chỉ là vấn đề môi trường mà còn tác động trực tiếp đến sinh kế và văn hóa của cư dân miền Tây.
Khi rời triển lãm, tiếng nói của những dòng sông dường như vẫn còn vang vọng. Chúng đã mở đường cho cư dân đến khai phá vùng đất này, nuôi dưỡng ruộng đồng, tạo nên chợ búa, lễ hội và ký ức của nhiều thế hệ. Nhưng hôm nay, chính những dòng sông ấy lại cần được con người bảo vệ.
"Chúng tôi, những dòng sông Nam Bộ" không chỉ là một cuộc trưng bày về quá khứ mà còn là lời nhắc rằng tương lai của vùng đất này phụ thuộc vào cách con người đối xử với những dòng nước đang ngày càng mong manh hơn.
CÓ THỂ BẠN SẼ THÍCH
